پس از صدور رای در محاکم بدوی و اخذ تصمیم در مرجع رسیدگی در صورتی که هر یک از طرفین دعوا مدعی ضایع شدن حق و صدور رای اشتباه باشند، می توانند از طریق یکی از راه های اعتراض و شکایت از رای که در قانون پیش بینی شده است، مراتب اعتراض خود را قانوناً اعلام نمایند. تجدیدنظرخواهی، فرجامخواهی ،اعاده دادرسی از مهم ترین راه های اعتراض و شکایت از آرا می باشد.
راه های اعتراض به رای دادگاه (تجدیدنظر-واخواهی-فرجام)
موارد قابل فرجام خواهی آرای دادگاه های بدوی که قطعیت یافته
الف – احکام
1- احکامی که خواسته آن بیش از مبلغ بیست میلیون ریال معادل دو میلیون تومان باشد.
2- احکام راجع به اصل نکاح و فسخ آن، طلاق، نسب، حجر، وقف، ثلث، حبس و تولیت
ب – قرارها
مشروط به اینکه حکم راجع به آنها قابل رسیدگی فرجامی باشد :
1- قرار ابطال یا رد دادخواست که از دادگاه صادر شده باشد.
2- قرار سقوط دعوا یا عدم اهلیت یکی از طرفین دعوا
موارد قابل فرجام خواهی آرای دادگاه های تجدیدنظر استان
الف – احکام
احکام راجع به اصل نکاح و فسخ آن، طلاق، نسب، حجر و وقف
ب – قرارها
مشروط به اینکه اصل حکم راجع به آنها قابل رسیدگی فرجامی باشد.
1- قرار ابطال یا رد دادخواست که از دادگاه تجدیدنظر صادر شده باشد.
2- قرار سقوط دعوا یا عدم اهلیت یکی از طرفین دعوا
احکام غیر قابل فرجامی خواهی (هرچند از احکام قابل فرجام خواهی باشند)
1- احکام مستند به اقرار قاطع دعوا در دادگاه
2- احکام مستند به نظریه یک یا چند نفر کارشناس که طرفین به طور کتبی رای آنها را قاطع دعوا قرار داده باشند.
3- احکام مستند به سوگند که قاطع دعوا باشد.
4- احکامی که طرفین حق فرجام خواهی خود را نسبت به آن ساقط کرده باشند.
5- احکامی که ضمن یا بعد از رسیدگی به دعاوی اصلی راجع به متفرعات آن صادر می شود، در صورتی که حکم راجع به اصل دعوا قابل رسیدگی فرجامی نباشد.
6- احکامی که به موجب قوانین خاص غیرقابل فرجام خواهی است.
فرجام خواهی و شکایت از آراء کیفری در دیوان عالی
محکومیت و یا برائت درباره جرایمی که مجازات قانونی آنها سلب حیات، اعم از اعدام یا… است.
محکومیت و یا برائت درباره جرایمی که مجازات قانونی آن، قصاص نفس یا قطع عضو، حبس ابد و یا تعزیر از درجه ۳ به بالا باشد.
محکومیت و یا برائت درباره جرایمی که مجازات قانونی آن جنایت عمدی علیه تمامیت جسمانی افراد باشد و میزان دیه مقرر شده نصف دیه کامل یا بیش از آن باشد.
تمامی احکام صادر شده درباره جرایم سیاسی و جرم مطبوعاتی نیز، قابل فرجام خواهی یا تجدیدنظرخواهی در دیوان عالی کشور می باشد.
لازم به ذکر است در مواردی که طرفین دعوای کیفری با توافق کتبی حق فرجام خواهی یا تجدیدنظر را از خود سلب و ساقط نمایند، حکم دادگاه قابل قرجام خواهی نیست، مگر اینکه دلیل فرجام خواهی در امور کیفری اعتراض به صلاحیت دادگاه یا قاضی صادرکننده رای باشد.